Sözcükte Anlam
Bir sözcüğün cümle içinde kazandığı anlamı ve diğer sözcüklerle kurduğu ilişkileri adım adım öğrenin.
Konuya genel bakış
Sözcükte anlam sorularında tek başına kelimeye değil, kelimenin kullanıldığı bağlama bakılır. Aynı sözcük farklı cümlelerde gerçek, mecaz veya terim anlam kazanabilir. Bu nedenle doğru çözümün ilk adımı, sözcüğün cümlede hangi işi yaptığını belirlemektir.
Önce bu çerçeveyi kurun
- Önce sözcüğün cümledeki karşılığını kendi sözlerinizle ifade edin.
- Gerçek, yan, mecaz ve terim anlamı kullanım bağlamına göre ayırın.
- Eş, yakın, karşıt; genel ve özel anlam ilişkilerini birbirine karıştırmayın.
Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam
Gerçek anlam, sözcüğün akla gelen ilk ve temel karşılığıdır. Yan anlam, bu temel anlamla biçim veya işlev benzerliği kurularak oluşur. ‘Masanın ayağı’ ifadesindeki ayak, insan ayağıyla biçim ve işlev ilişkisi taşıdığı için yan anlamdadır.
Mecaz anlamda sözcük temel anlamından uzaklaşır. ‘Soğuk bir tavır’ ifadesinde sıcaklık değil ilgisizlik anlatılır. Terim anlam ise bilim, sanat, spor veya meslek alanında özel bir kavramı karşılar.
- Gerçek anlam: Sözcüğün temel karşılığı
- Yan anlam: Temel anlamla benzerlik ilişkisi
- Mecaz anlam: Temel anlamdan uzaklaşmış kullanım
- Terim anlam: Belirli bir alana özgü kavram
Sözcükler arası anlam ilişkileri
Eş anlamlı sözcükler her cümlede birbirinin yerine geçmek zorunda değildir; bağlam ve kullanım tonu önemlidir. Yakın anlamlı sözcükler ise aynı noktayı değil, birbirine yakın düşünceleri anlatır. Karşıt anlam için iki sözcüğün aynı anlam ekseninde zıtlık kurması gerekir.
Genel anlamlı sözcük daha geniş bir varlık grubunu, özel anlamlı sözcük daha dar bir grubu karşılar. ‘Varlık–canlı–hayvan–kuş–serçe’ sıralamasında kapsam giderek daralır.
Nitel, nicel, somut ve soyut anlam
Nicel anlam ölçülebilen veya sayılabilen özellikleri; nitel anlam varlığın nasıl olduğunu bildirir. ‘Uzun yol’ nicel, ‘güzel yol’ nitel bir özelliktir. Somut kavramlar duyularla algılanabilirken soyut kavramlar düşünce ve duyguyla kavranır.
Bir sözcüğün normalde soyutken cümlede somutlaştırılabileceğini unutmayın. ‘İçinde büyük bir umut taşıyordu.’ cümlesinde umut, taşınabilen bir nesne gibi kullanılarak somutlaştırılmıştır.
KPSS’de dikkat etmeniz gerekenler
Altı çizili sözcüğün yerine cümlede kullanabileceğiniz kısa bir karşılık yazın.
Seçenekteki anlam özelliğini yalnız sözcükte değil, sözcük ve cümle birlikteyken arayın.
Terim sözcüğün kendisi değil kullanımıdır; ‘perde’ tiyatroda terimken ev eşyası olarak gerçek anlamdadır.
Kavramı uygulamada görün
‘Eleştirileri karşısında iyice köşeye sıkıştı.’ cümlesinde sıkışmak fiziksel değil, çaresiz kalmak anlamındadır.
‘Dağın eteğinde küçük bir köy vardı.’ cümlesindeki etek, dağın alt bölümü anlamıyla yan anlamdadır.
‘Dar bir sokaktan geçtik.’ ifadesindeki darlık ölçülebilir olduğu için niceldir.
‘Bu yazarın dili oldukça sıcak.’ cümlesinde ‘sıcak’ hangi anlamda kullanılmıştır?
Cevabı göster
Mecaz anlamdadır. Sözcük sıcaklık derecesini değil, yazarın samimi ve içten anlatımını karşılamaktadır.